Ru Ceylan / Multidisipliner Sanatçı ve Proje Yaratıcısı

Röportaj: Sevil Balaban / [email protected]

Sanat, tarih boyunca insanın kendini anlamaya çalışmasının en güçlü araçlarından biri oldu. Teknoloji ise uzun yıllar boyunca yalnızca bu anlatının taşıyıcısı olarak görüldü. Oysa bugün geldiğimiz noktada teknoloji artık yalnızca bir araç değil; sanatın üretim sürecine ortak olan, düşünceyi görünür kılan ve hatta insan zihninin derinliklerine ışık tutan yeni bir yaratıcı katman haline geldi.

İşte tam da bu dönüşümün merkezinde yer alan projelerden biri Inside Humanity. Multidisipliner sanatçı ve proje yaratıcısı Ru Ceylan imzasını taşıyan çalışma, insan zihninin görünmeyen katmanlarını sanat ve teknoloji aracılığıyla görünür kılmayı hedefleyen disiplinlerarası bir deneyim sunuyor. 17 Haziran’da X Media Art Museum’da kapılarını açan proje; EEG verilerinden üretilen sanat eserleri, video art çalışmaları ve veri temelli anlatılarla ziyaretçileri kendi zihinsel evrenleriyle yüzleşmeye davet ediyor.

Inside Humanity’nin en dikkat çekici yönlerinden biri, bilimsel veriyi estetik bir dile dönüştürmesi. İnsan beyninin elektriksel aktiviteleri sanat eserlerinin ham maddesine dönüşürken izleyici de anlatının aktif bir parçası haline geliyor.

Projenin önemli bölümlerinden biri olan The Neural Dramaturgy Archive, oyuncular İrem Helvacıoğlu ve Şükrü Özyıldız ile gerçekleştirilen ilk kayıtlarla performans sırasında oluşan beyin dalgalarını yaratıcı üretimin bir parçası olarak arşivliyor.

Inside Humanity yalnızca bir sergi değil; aynı zamanda canlı müzik, canlı resim ve dijital sanatın buluştuğu çok katmanlı bir performans deneyimi. ‘Neural Echo’ gösterisinde Ru Ceylan’a müzisyen Yağız Oral eşlik ediyor. Ses, görsel anlatı ve nörolojik verilerin eş zamanlı işlendiği performans, izleyiciye benzersiz bir deneyim sunuyor.


Bu özel söyleşide Ru Ceylan ile projenin çıkış hikâyesini, sanat ve nörobilim arasındaki bağı, yapay zekânın yaratıcı süreçlerdeki yerini ve geleceğin sanat anlayışını konuştuk…

Inside Humanity fikri nasıl doğdu?

Inside Humanity aslında çok basit ama uzun zamandır zihnimi meşgul eden bir sorudan doğdu: İnsanlık bugüne kadar mağara duvarlarından bugünün dijital arşivlerine kadar her şeyi kayıt altına aldı; tarihi, sesi, görüntüyü, hatta DNA’yı… Peki neden düşünme biçimimizi hiç arşivlemedik?

Ben yıllardır insanın görünmeyen tarafını anlatmaya çalışan işler üretiyorum. Konuşan Resimler’de hikâyeyi görünür kılmaya çalıştım, Puzzle of Anatolia’da ortak kültürel hafızayı araştırdım. Inside Humanity ise bu yolculuğun doğal bir devamı oldu. Bu kez insanın yüzüne değil, zihninin mimarisine bakmayı öneriyorum. Benim için Inside Humanity bir sergiden çok, insanı yeniden okuma biçimi.

EEG verilerini sanatsal üretime dönüştürme süreci nasıl işledi

Bu süreçte en önemli nokta, bilimsel veriyi doğrudan görselleştirmemekti. Çünkü ham veri tek başına estetik bir üretim oluşturmaz. Öncelikle EEG cihazlarından elde edilen sinyaller belirli analiz süreçlerinden geçiriliyor. Frekans bantları, aktivite yoğunlukları, zamansal değişimler ve beyin bölgeleri arasındaki ilişkiler inceleniyor. Daha sonra bu veriler, geliştirdiğimiz NeuroSanatKod sistemi içerisinde renk, katman, hareket, ışık, doku ve kompozisyon gibi görsel parametrelere dönüştürülüyor. Burada yapay zekâ da sürecin bir parçası ancak sanatın yerine geçen bir üretici değil. Daha çok veriyi anlamlandıran ve görsel dönüşümü destekleyen bir yorum katmanı olarak çalışıyor. Son estetik karar her zaman sanatçının sezgisi ve verilerin sonuçlarıyla şekilleniyor. Ben bu süreci bilim ile sanat arasında kurulan bir çeviri sistemi olarak görüyorum. Bir taraf matematik konuşuyor, diğer taraf duygu. Biz bu iki dili birbirine çevirmeye çalışıyoruz.

The Neural Dramaturgy Archive size oyunculuk ve bilinç ilişkisi hakkında neler öğretti?

En büyük keşfim, oyunculuğun yalnızca duygusal bir ifade biçimi olmadığıydı. Aynı zamanda son derece karmaşık bir bilişsel süreç. Bir oyuncu karaktere dönüşürken yalnızca bir duyguyu yaşamıyor. Hafızasını, dikkatini, empati becerisini, hayal gücünü ve beden farkındalığını aynı anda kullanıyor. EEG kayıtlarında da bunu farklı ritimlerin sürekli değişen bir orkestrasyonu olarak görebiliyorsunuz.

İrem Helvacıoğlu ve Şükrü Özyıldız ile gerçekleştirdiğimiz ilk kayıtlar bana şunu gösterdi: Her oyuncunun karakter yaratma yolu farklı. Aynı sahneyi oynasalar bile zihinsel mimarileri birbirine benzemiyor. Bence oyunculuğun en büyüleyici tarafı da bu. Aynı karaktere giden sonsuz sayıda zihinsel yol var.

Disiplinlerarası bu projede en büyük zorluk neydi?

En büyük zorluk teknoloji değildi, ortak bir dil oluşturabilmekti. Bir tarafta sanatçılar vardı, diğer tarafta yazılımcılar, veri analistleri ve nörobilim alanında çalışan insanlar. Herkes aynı projeye bakıyor ama farklı kavramlarla konuşuyordu. Aylar boyunca aslında yalnızca sistemi değil, birbirimizi anlamayı da geliştirdik. Bu süreç bana disiplinlerarası üretimin en önemli unsurunun teknoloji değil, iletişim olduğunu öğretti. Inside Humanity biraz da bu ortak dil arayışının ürünü.

Neural Echo performansında izleyiciyi nasıl bir deneyim bekliyor?

Neural Echo klasik anlamda bir konser ya da canlı resim performansı değil. Orada müzik, resim, ışık, hareket ve anlık beyin verileri aynı anlatının parçalarına dönüşüyor. Yağız Oral’ın müziği yalnızca duyulan bir unsur değil; benim resmimin ritmini etkiliyor. Aynı şekilde görsel dönüşümler de müziğin atmosferini yeniden şekillendiriyor. Her performans tek ve tekrar edilemez. Çünkü insan zihni hiçbir zaman aynı şekilde çalışmıyor. İzleyici aslında tamamlanmış bir gösteri izlemiyor; canlı olarak doğan bir yaratım sürecine tanıklık ediyor.

Yağız Oral ile iş birliğiniz yaratım sürecini nasıl etkiledi?

Yağız ile çalışırken hiçbir zaman müziği resme eşlik eden bir unsur olarak düşünmedik. Biz ikimiz de aynı hikâyeyi farklı dillerde anlatıyoruz. Onun sesle kurduğu yapı, benim renk ve formla kurduğum yapıyla sürekli etkileşim hâlinde. Bazen bir melodinin yönü resimde yeni bir katman açıyor, bazen de tuvalde oluşan yeni bir ritim müziğin akışını değiştiriyor. Bu yüzden Neural Echo’da aslında iki sanatçı değil, tek bir organizmanın iki farklı ifade biçimi sahnede yer alıyor.

Yapay zekâ sizce sanatçının rakibi mi yoksa yaratıcı ortağı mı?

Ben yapay zekâyı hiçbir zaman sanatçının rakibi olarak görmedim. Çünkü sanat yalnızca sonuç üretmek değildir. Sanat soru sormaktır, anlam aramaktır ve insan deneyimini dönüştürmektir. Yapay zekâ milyonlarca görsel analiz edebilir ama merak edemez. Şaşıramaz. Çocukluk anılarını özleyemez. Kaybetmenin ne hissettirdiğini yaşayamaz.Bence yapay zekânın en güçlü olduğu yer, insanın tek başına yönetemeyeceği kadar büyük veri kümelerini anlamlandırabilmesi. Sanatçının en güçlü olduğu yer ise o veriye anlam yükleyebilmesi. Dolayısıyla geleceğin sanatı insan ve algoritmanın rekabetinden değil, iş birliğinden doğacak.

İzleyicilerin projeden hangi duygu veya soruyla ayrılmasını istiyorsunuz?

Ben hiçbir zaman izleyiciye hazır cevaplar vermeyi amaçlamıyorum. Aksine iyi bir sanat eserinin yeni sorular doğurması gerektiğine inanıyorum. Eğer biri sergiden çıktıktan sonra aynaya bakıp “Ben gerçekten kimim?” ya da “Düşünme biçimim beni ben yapan şey olabilir mi?” diye soruyorsa, Inside Humanity amacına ulaşmış demektir. Belki de insanın keşfetmesi gereken son büyük coğrafya hâlâ kendi zihnidir.

Gelecekte veri temelli sanat üretimi sanat kavramını nasıl değiştirecek?

Sanat tarihine baktığımızda her büyük teknolojik kırılmanın sanatı da dönüştürdüğünü görüyoruz. Fotoğrafın icadı, sinema, dijital sanat, internet… Şimdi ise verinin çağındayız. Ben gelecekte sanat eserlerinin yalnızca sanatçının hayal gücünden değil, insan deneyiminin ölçülebilir katmanlarından da besleneceğini düşünüyorum. Ancak bu, sanatın makineleşeceği anlamına gelmiyor. Tam tersine veri, sanatçının ifade alanını genişleten yeni bir malzemeye dönüşecek. Nasıl yağlı boya bir araçsa, veri de geleceğin sanatçısı için yeni bir pigment olacak. Önemli olan veriyi toplamak değil, ona anlam kazandırabilmek.

Inside Humanity sonrası yeni projeleriniz neler?

Inside Humanity benim için tamamlanmış bir proje değil, uzun soluklu bir araştırmanın ilk adımı. Önümüzdeki dönemde The Neural Dramaturgy Archive’ı uluslararası ölçekte büyütmeyi hedefliyoruz. Oyuncuların, müzisyenlerin, bilim insanlarının ve farklı disiplinlerden yaratıcı isimlerin zihinsel üretim süreçlerini kayıt altına alarak dünyanın ilk yaratıcı bilinç arşivlerinden birini oluşturmak istiyoruz.

Diğer tarafta Neural Echo performansını farklı ülkelerde, müzelerden antik kentlere kadar uzanan çok farklı mekânlarda izleyiciyle buluşturmayı planlıyoruz. Çünkü bu deneyimin her coğrafyada yeni bir anlam kazanacağına inanıyorum.

Ayrıca NeuroSanatKod metodolojisini geliştirerek eğitim, kültür ve yaratıcı endüstrilerde kullanılabilecek yeni uygulamalar üzerinde çalışıyoruz.

Benim asıl hedefim yalnızca yeni eserler üretmek değil; sanatın, bilimin ve teknolojinin birlikte çalışabileceği yeni bir yaratıcı disiplinin oluşmasına katkı sağlamak. Bence geleceğin en heyecan verici keşiflerinden biri uzayda değil, insan zihninin içinde gerçekleşecek.

---